- Elementenleer -

De Jin-Jangtheorie was niet de enige wereldbeschouwing die de oude Chinezen erop na hielden. In de tiende eeuw voor Christus kwam er een ander stelsel tot ontwikkeling waarin alle verschijnselen werden gezien als een van de vijf transformaties van Ki. Het stond bekend als de vijf elementen, de vijf transformaties, de vijf stadia. Ze werden symbolisch aangeduid als Water, Vuur, Hout, Metaal en aarde. De Sjang Sjoe, een tekst uit deze periode, beschrijft ze als volgt: “Wat week maakt en afdaalt (Water) is zout, wat oplaait (Vuur) is bitter, wat je kunt buigen en strekken (Hout) is zuur, wat je kunt vormen en harden (Metaal) is scherp, wat je kunt zaaien en oogsten (Aarde) is zoet.” De vijf elementen werden ook in verband gebracht met de seizoenen, kleuren, geluiden, mythische dieren, graansoorten en allerlei andere verschijnselen. Zo ontstond een systeem van correlaties dat aangaf hoe de dingen in de natuurlijke wereld met elkaar samenhingen.  

De vierde eeuw v. Chr. was een tijd van grote beroering en verandering in China. Dit leidde tot het zoeken naar orde en een zinvol verband tussen de mens en zijn omgeving. Op grond hiervan werd de vijf-elemententheorie verder uitgebreid. Men catalogiseerde de dingen niet alleen, men keek hoe ze veranderden, op elkaar inwerkten en in elkaar overgingen. Dit werd op allerlei manieren beschreven en uitgewerkt.  
De geneesheren van die tijd zagen een direct verband tussen de aard en het verloop van een ziekte en de cyclus van de vijf elementen.

Volgens hen werd elk orgaan gevoed of beheerst door een ander orgaan. Ziekte kon van het ene orgaan op het andere overslaan door gebrek aan voeding, “overmatige beheersing” of “belediging”.
Men behandelde een slecht functionerend orgaan vaak door het orgaan dat er in de volgorde die bekend staat als het “generatieve systeem’ aan voorafgaat, te versterken. Dit systeem werpt vrucht af. Het beschrijft namelijk niet alleen de harmonische samenwerking van de vijf elementen, het laat ook zien wat er gebeurt als de zaak “uit balans” raakt en het evenwicht wordt verstoord. Bijvoorbeeld, als Vuur zwak is, beheerst Water het niet alleen, het dreigt het helemaal uit te doven. Dit heet het overdrijven van het ene element ten opzichte van het andere. Is er daarentegen te weinig water, dan doet Vuur het verdampen en overwint zodoende het element waardoor het gewoonlijk wordt beheerst. Dit heet tegenactie of “belediging”.  
Naarmate de geneeskunst zich verder ontwikkelde, breidde de vijf-elemententheorie zich gaandeweg ook uit tot de belangrijkste organen, de zintuigen, de weefsels, de emoties en de verschillende aspecten van het zelf.

Omdat ook de uitwendige factoren (seizoenen, klimaat, voedsel, enzovoort) erbij werden betrokken, ontstond er een zeer gedetailleerd referentiekader voor diagnose en geneeswijzen.
In de loop der eeuwen werden de vijf elementen nu eens als van essentieel belang, dan weer als minder belangrijk beschouwd. Thans worden ze binnen de oosterse geneeskunde erkend als een zeer waardevol standaardmodel. Het staat vooral in Japan hoog aangeschreven. Als je Shiatsu beoefent, kan het zeker geen kwaad dat je enig inzicht hebt in dit eeuwenoude systeem.

De ontwikkeling van de vijf-elemententheorie:
Al gauw werden de vijf elementen in de Jin-Jang-theorie opgenomen en door een school die zich de Naturalisten noemde verder ontwikkeld. Een vroeg model dat de onderlinge samenhang laat zien tussen de vijf elementen doet denken aan het Jin-Jang-diagram. Hieruit blijkt hoe belangrijk het evenwicht is tussen Water en Vuur. Water stelt de naar beneden stromende beweging, verstilling en rust voor, die vol potentiële kracht is, Vuur, de naar boven toe gerichte beweging, een hoogtepunt van activiteit. De twee tegenstrijdige, elkaar aanvullende neigingen, Hout en Metaal, stellen respectievelijk uitzetting, een naar buiten toe gerichte, en samentrekking, een naar binnen toe gerichte beweging voor. Aarde, die zelf geen seizoen kende, werd gezien als een matigende invloed op de seizoenen, een spil, een aanknopingspunt voor verandering.

Later werden er andere stelsels ontwikkeld, waarin Aarde eenzelfde positie innam als de andere elementen. Twee werden er met name ingesteld om de natuurlijke orde in de wereld voor te stellen, ten eerste de wijze waarop de dingen zich ontwikkelen en elkaar steunen, de generatieve opeenvolging, ten tweede de wijze waarop zij elkaar afremmen en beperken, de beheersende opeenvolging.

Toen Keizer Hwang Ti zijn arts Tsj’Po ondervroeg, antwoordde deze als volgt.

“Het Oosten roept wind in het leven
wind roept hout in het leven
hout roept de zure smaak in het leven
de zure smaak sterkt de lever
D e lever voedt de gewrichtsbanden
de gewrichtsbanden versterken het hart en de lever beheerst de ogen
De ogen zien de duisternis en het mysterie van de hemel en ontdekken Tau, de rechte Weg
Woede schaadt de lever, maar tegenover woede staat bedachtzaamheid
wind schaadt de gewrichtsbanden
maar hitte en droogte gaan wind tegen
de zure smaak schaadt de gewrichtsbanden
maar de scherpe smaak gaat de zure tegen”

.

.

.

.

.

.

.

.

.