- 8 voudige pad - Pañña (wijsheid) -

Gautama de Boeddha zei:

Het beoefenen van Sìla, moraliteit, komt in elke stroming, geloofsovertuiging, sekte of religie voor.
Ook Samãdhi, concentratie, is niet uniek.
Het unieke van de Dharma van Gautama de Boeddha is Pañña, wijsheid ontwikkelen door inzicht.
Sìla en Samãdhi zijn de voorbodes van Pañña. Zonder moraliteit (juist spreken, juist handelen en juist levensonderhoud) en zonder concentratie (juiste inspanning, juiste opmerkzaamheid en juiste concentratie) is het niet mogelijk inzicht in jezelf te ontwikkelen en daar wijsheid uit te halen.
Zoals Gautama de Boeddha zei:

Onder Pañña vallen: juiste gedachten en juist begrip;
 

Juiste gedachten
Ga maar eens na. Als je probeert om zuiver en juist in het leven te staan en te handelen, dan probeer je zo min mogelijk vanuit je emoties of je Ego te reageren.
Als dit lukt dan zul je merken dat er enige rust in je ontstaat. Rust die zich manifesteert aan de oppervlakte wetende dat er nog genoeg onrust is in de diepte.
Door vervolgens heel bewust je dingen te doen, je te concentreren op datgene je op dat moment aan het verrichten bent ontstaat er naast die oppervlakkige rust ook scherpte. Scherpte van geest.
Ook hier is het belangrijk dat je de zuiverheid van moraliteit bewaart en niet meegaat met de emoties die nu naar voren kunnen komen.  Geen oordeel of veroordeel plaatsen bij datgene naar voren komt door jouw scherpte van geest. 
De hele dag schieten de gedachten door ons hoofd. Met het scherpen van de geest beginnen we daar een einde aan te maken. Niet dat deze gedachten er niet meer zullen zijn, maar de aard van het gedachtepatroon verandert en tevens hoe wij erop reageren. We laten ons er steeds minder door lijden en kunnen de balans bewaren: verlangen en afkeer nemen af. 


Juist begrijpen
Dit is het ontwikkelen van ware wijsheid. Nadenken over de waarheid is niet genoeg, we moeten de waarheid ervaren, voelen, ons eigen maken. 
We moeten de dingen zien zoals ze zijn, niet zoals ze lijken te zijn.
Er zijn drie soorten wijsheden:


Ontvangen wijsheid (Sutamayã Pañña)
Dit is wijsheid dat niet vanuit onszelf komt, maar van een ander. Middels geschrift of prediking komt het op rationeel niveau tot ons. Als we deze wijsheid, om welke reden dan ook, overnemen, dan is dat ontvangen wijsheid.
Een reden kan zijn dat je je heel goed en prettig voelt bij deze wijsheid omdat je iets belooft wordt; genade van een God, Walhalla, Nirvana of de Hemel. 
Een andere reden zou kunnen zijn de angst. Angst voor het vagevuur, de Duivel of de hel. Als je om deze redenen een wijsheid aanneemt is het wijsheid die je aanneemt vanuit gehechtheid of uit afkeer en sta je weer helemaal aan het begin van het achtvoudige pad.

Intellectuele wijsheid (Cintã-mayã pañña)
Het verstandelijke begrip. Nadat we een wijsheid via geschrift of lezing ontvangen denken we erover na en onderzoeken de leer. Kan ik er iets mee of niet ?
Dit is een rationele overweging met intellectuele beraadslagingen, als de leer op dit vlak aanvaardbaar is nemen we hem aan en anders niet.

Wijsheid op ervaring berust (Bhãvanã-mayã pañña)
Dit is de wijsheid die vanuit onszelf ontstaat, uit ons eigen ondervinden, onze persoonlijke ondervinden van de waarheid zoals hij is. Dit is wijsheid op spiritueel niveau en minder op het aardse niveau.
Als je echt terdege bewust bent van deze wijsheid en deze ook zo voelt en ervaart, dan kunnen er veranderingen ontstaan.
De rust aan de oppervlakte middels moraliteit (Sìla) en de concentratie (Samãdhi) waarmee we de geest scherpen heeft geleid tot een wijsheid die vanuit onszelf komt. 

.